Ngày 06/01/1946 là một mốc son chói lọi trong lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc và xây dựng nhà nước dân chủ của nhân dân ta. Cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên bầu đại biểu Quốc hội khóa I nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã mở ra kỷ nguyên mới – kỷ nguyên nhân dân Việt Nam lần đầu tiên trong lịch sử được tự tay lựa chọn những người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của mình trong bộ máy nhà nước. Trải qua 80 năm, với 15 nhiệm kỳ hoạt động, Quốc hội nước ta đã không ngừng lớn mạnh, thực hiện có hiệu quả chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của Hiến pháp và pháp luật. Các thế hệ đại biểu Quốc hội luôn thể hiện và phát huy tốt tinh thần trách nhiệm, phẩm chất, trí tuệ, xứng đáng là đại biểu đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân.
Ngày 02/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, trước hàng chục vạn đồng bào, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời trịnh trọng đọc bản Tuyên ngôn độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa nay là nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Ngày 03/9/1945, Chính phủ lâm thời tổ chức phiên họp đầu tiên, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề nghị Chính phủ “tổ chức càng sớm càng hay cuộc Tổng tuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu. Tất cả công dân trai gái mười tám tuổi đều có quyền ứng cử và bầu cử, không phân biệt giàu, nghèo, tôn giáo, dòng giống…”.
Lời kêu gọi đồng bào đi bỏ phiếu bầu Quốc hội đầu tiên của đất nước do Chủ tịch Hồ Chí Minh chấp bút. Ảnh: Tư liệu.
Ngày 08/9/1945, Chủ tịch Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ban hành Sắc lệnh số 14-SL quy định mở cuộc Tổng tuyển cử để bầu Quốc hội; ban hành Sắc lệnh số 39-SL ngày 26/9/1945 về thành lập Ủy ban dự thảo thể lệ cuộc Tổng tuyển cử; ban hành Sắc lệnh số 51-SL ngày 17/10/1945 quy định thể lệ cuộc Tổng tuyển cử phải thực hiện theo lối phổ thông đầu phiếu, bầu cử trực tiếp và bỏ phiếu kín; Sắc lệnh số 71-SL ngày 02/12/1945 bổ khuyết Điều 11 chương V của Sắc lệnh số 51-SL nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người ứng cử. Công tác chuẩn bị cho Tổng tuyển cử diễn ra rất khẩn trương trong bối cảnh thù trong, giặc ngoài; nền kinh tế - xã hội đến mức hết sức khó khăn. Cuộc Tổng tuyển cử lúc đầu dự kiến là ngày 23/12/1945 nhưng để thực hiện chủ trương thống nhất và hòa giải, có thêm thời gian cho công tác chuẩn bị và các ứng cử viên có điều kiện nộp đơn, đi vận động tranh cử; ngày 18/12/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh hoãn cuộc Tổng tuyển cử đến ngày 06/01/1946.
Cùng với việc chuẩn bị chu đáo cho cuộc bầu cử Quốc hội khóa I, để cổ vũ, động viên Nhân dân cả nước tích cực thực hiện quyền lợi và nghĩa vụ của mình, ngày 05/01/1946, trước Tổng tuyển cử một ngày, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có lời kêu gọi toàn dân đi bỏ phiếu. “Ngày mai là một ngày đưa quốc dân ta lên con đường mới mẻ”, “Là ngày đầu tiên trong lịch sử Việt Nam mà Nhân dân ta bắt đầu tận dụng, hưởng quyền dân chủ của mình… Ngày mai, Nhân dân ta sẽ tỏ rõ cho các chiến sĩ miền Nam rằng: Về mặt trận quân sự thì các chiến sĩ dùng súng đạn mà chống quân thù. Về mặt chính trị thì Nhân dân dùng lá phiếu mà chống với quân địch, một lá phiếu cũng có sức nặng như một viên đạn”. Vì thế mà “Ngày mai, tất cả các bạn cử tri, đều phải nhớ đi bầu cử. Ngày mai, mỗi người dân đều vui vẻ hưởng quyền lợi của một người dân độc lập, tự do”.
Bác Hồ bỏ phiếu bầu cử các lãnh đạo Đảng, Nhà nước và Quốc hội. Ảnh: Tư liệu.
Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, Nhân dân Việt Nam được tham gia bầu cử với một thể thức dân chủ. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã bỏ lá phiếu đầu tiên tại hòm phiếu số 10 đặt tại phố Hàng Vôi (nay là phố Lý Thái Tổ) trong tiếng hô vang chào đón không ngớt của cử tri. Vượt qua bao khó khăn, gian khổ do bọn phản động trong nước và thế lực xâm lược chống phá quyết liệt, cuộc Tổng tuyển cử đã giành thắng lợi trong cả nước. Kết quả, có 6 trong số 74 ứng cử viên đã trúng cử đại biểu Quốc hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh trúng cử với số phiếu cao nhất (98,4%). Tổng số cử tri đi bỏ phiếu đạt tỷ lệ 89%, trừ một số nơi phải bầu bổ sung còn tuyệt đại đa số các địa phương chỉ bầu một lần. Cuộc Tổng tuyển cử đã bầu được 333 đại biểu. Trong thành phần của Quốc hội có đại biểu đại diện cho cả ba miền Bắc - Trung - Nam, các giới từ những nhà cách mạng lão thành, thương gia, nhân sĩ trí thức và các nhà hoạt động văn hóa, đến đại biểu các thành phần tôn giáo, những người không đảng phái và các đảng phái chính trị.
Thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên có ý nghĩa đặc biệt lớn: Tổng tuyển cử đã chính thức hóa, chính quy hóa bằng cách lập ra Quốc hội. Từ đó cử ra Chính phủ chính thức; ban hành Hiến pháp; tạo dựng một bộ máy chính quyền chính thức hoàn toàn đầy đủ danh nghĩa về mặt pháp lý để đại diện cho Nhân dân Việt Nam về đối nội, đối ngoại. Đồng thời thể hiện sự tôn trọng và tin tưởng quyền làm chủ của Nhân dân, thực hiện chủ quyền Nhân dân. Tổng tuyển cử tuy là lần đầu tiên ở nước ta nhưng đã thể hiện một cách đầy đủ nội dung, yêu cầu của nguyên tắc bầu cử mới, tự do bầu cử, ứng cử, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín mà không phải bất kỳ một nước dân chủ ngay từ đầu có thể làm được. Việc tuyển cử, vận động bầu cử được tiến hành rộng rãi, dân chủ và thực chất…
Ngày 06/01/1946 đã đi vào lịch sử của dân tộc ta. Qua 15 nhiệm kỳ, Quốc hội nước ta đã không ngừng lớn mạnh, thực hiện có hiệu quả chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của Hiến pháp và pháp luật. Các thế hệ đại biểu Quốc hội luôn thể hiện và phát huy tốt tinh thần trách nhiệm.
Bầu cử Đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND là quyền và nghĩa vụ của mỗi công dân
Chủ nhật, ngày 15/3/2026, Quốc hội sẽ tiến hành bầu cử lần thứ 16 để bầu đại biểu Quốc hội khóa XVI và bầu cử đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031. Từ cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên bầu Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đến các kỳ bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HDND các cấp sau này đã khẳng định rõ mục tiêu xuyên suốt của chế độ ta: lựa chọn những đại biểu đủ đức, đủ tài, thật sự xứng đáng đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân tại các cơ quan quyền lực nhà nước, góp phần xây dựng Nhà nước của dân, do dân và vì dân.
Phát huy truyền thống vẻ vang của cuộc Tổng tuyển cử năm 1946, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhân dân ta hôm nay tiếp tục đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; không ngừng nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của Quốc hội và HĐND các cấp; mở rộng dân chủ, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, huy động mọi nguồn lực cho phát triển kinh tế – xã hội, giữ vững độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ. Trong hành trình ấy, mỗi cán bộ, đảng viên và mỗi người dân càng phải thấm nhuần sâu sắc giá trị thiêng liêng của quyền làm chủ, nêu cao tinh thần trách nhiệm công dân, củng cố niềm tin vào chế độ, chung sức đồng lòng thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển đất nước, tự tin, tự lực, tự cường vững bước vào kỷ nguyên mới của dân tộc.
Dương Liễu